Bardzo ważnym zmysłem w kontekście integracji sensorycznej jest dotyk. Receptor odbierający bodźce dotykowe, czyli skóra, jest naszym największym zmysłem najwcześniej rozwija się i dojrzewa.
Skóra posiada kilka receptorów do odbioru dotyku, ucisku, faktury, ciepła, zimna, bólu i ruchu włosków na skórze. To pierwszy kontakt dziecka ze światem zewnętrznym. Pierwsze reakcje płodu na dotyk obserwuje się już ok. 5 – 6 tygodnia od poczęcia. W drugim i trzecim trymestrze dotyk pobudza kolejne odruchy. Nacisk wód płodowych na ciało, kontakt ze ścianami macicy czy chwytanie pępowiny wywołuje reakcje ruchowe ciała (ćwiczenie równowagi i napięcia mięśniowego) czy dłoni (odruch chwytny).
W pierwszym półroczu życia podstawowym narzędziem poznawania jest jama ustna. W drugim półroczu życia rolę tę przejmują ręce i wtedy zaczyna się rozwijać koordynacja wzrokowo- ruchowa. Dziecko patrząc na przedmioty, stara się je zdobyć. Podąża w ich kierunku (tak jak na danym etapie potrafi) – dotyka, chwyta, manipuluje, zapamiętuje kształt, strukturę, ciężar, kolor, a nawet smak i zapach otaczających obiektów. Stopami odczuwa różnorodność i nierówność podłoża. System dotykowy pozwala identyfikować i różnicować wrażenia czuciowe. Informuje o nieoczekiwanych i niebezpiecznych bodźcach dotykowych, wpływa na uwagę i pobudzenie. System dotykowy jest bardzo ważny z punktu widzenia rozwoju ruchowego, planowania motorycznego oraz rozwoju schematu ciała. Dotykowa informacja sensoryczna jest niezbędna, aby osiągnąć aktywność mięśniową, ruchową.
Istnieją dwa podsystemy w obrębie systemu dotykowego: obronny (pierwotny, protopatyczny) oraz różnicujący (epikrytyczny). Pierwszy system dominuje u zwierząt, noworodków i niemowląt do czasu wykształcenia się systemu różnicującego i ma za zadanie ostrzegać przed niebezpieczeństwem, informować o rodzaju i natężeniu bodźca, wyzwalać ruchowe mechanizmy obronne (np. odruch cofnięcia się przy odczuwaniu gorąca czy bodźca bólowego). Drugi podsystem (epikrytyczny) rozwija się stopniowo pod wpływem bodźców z otoczenia. Dostarcza informacji o wielkości, kształcie i strukturze przedmiotów. Dzięki niemu możliwe jest różnicowanie czuciowe. Nieprawidłowości w jego dojrzewaniu powodują wzrost dominacji pierwszego układu, co objawowo przejawia się nadwrażliwością dotykową. Czucie różnicujące odgrywa dominującą rolę w mechanizmach poznania, umożliwiając tworzenie obrazu świata w umyśle.
Funkcjonowanie układu dotykowego ma wpływ na rozwój emocjonalny dziecka. Tylko wówczas dziecko może czerpać naturalną przyjemność z fizycznego kontaktu z matką, co w następstwie stanowi bazę prawidłowych więzi emocjonalnych z otoczeniem. Pozbawienie doznań dotykowych dziecka powoduje zaburzenia w jego rozwoju społeczno – emocjonalnym. Mózg pozbawiony bodźców dotykowych ulega dezorganizacji. Badania wykazują, że stymulacja dotykowa, jakie doznaje małe dziecko w wyniku wykonywanego przez matkę masażu, powoduje spadek hormonów stresowych. Dotyk stymuluje wzrost liczby receptorów podwzgórza, a wiec obszaru odpowiedzialnego za emocje i motywacje, uwalnia endorfiny, zwane hormonami szczęścia.
Podsumowując – jak dotyk wpływa na funkcjonowanie:
- spełnia funkcję ochronną
- pozwala na percepcję dotykową
- daje informacje o ciele i pomaga w kształtowaniu schematu ciała
- odgrywa role w planowaniu ruchu
- pomaga w kształtowaniu percepcji wzrokowej (daje informacje o tym, co widzimy, informacje dotyczące cech przedmiotu i jego relacji do otoczenia)
- wpływa na rozwój zdolności manualnych poprzez kształcenie się dotyku różnicującego; jeżeli jest obronność dotykowa w jakiejś części ciała, to nie może wykształcić się dotyk różnicujący, nie mogą rozwinąć się np. umiejętności manipulacyjne
- wpływa na bezpieczeństwo emocjonalne
- wpływa na funkcjonowanie społeczne – ciągłe poszukiwanie kontaktu dotykowego przy podwrażliwości lub unikanie kontaktu przy obronności dotykowej
Źródło:
M. Wiśniewska, Profil Sensoryczny Dziecka (PSD) – model diagnozy profilu sensorycznego dzieci z zaburzeniami rozwoju, Pracownia Testów Psychologicznych i Pedagoicznych, Gdańsk 2018 r.
I. Palicka, Integracja Sensoryczna. Podręcznik akademicki., Wyższa Szkoła Edukacja w Sporcie, Warszawa 2019 r.
M. Kuleczka – Raszewska, D. Markowska, Uczę się przez ruch. Program terapii dla dzieci autystycznych i z niepełnosprawonścią sprzężoną, Harmonia Uniwersalis, 2012
Terapeuci Integracji Sensorycznej:
Elżbieta Krzewska
Marzena Białkowska
facebook
twitter
google+